Ko ʻemau ngāueʻaki ʻa e AI

Ko hono ngāue'aki 'a e ngaahi me'a ngāue AI ke fakapapau'i 'oku tatau 'a e fakatotolo ki he tukufakaholo ki he taha kotoa

'Oku liliu 'e he faito'o tukufakaholo 'a e mala'e 'o e mo'uilelei. Ko e kau toketā mo e kau saienisi 'oku nau siofi 'a e ngaahi fakamatala 'i he DNA ke tokoni ki hono fakamatala'i, fakafuofua'i pe tala ha fokoutua, mo tokoni ke fili 'a e faito'o lelei taha ki he taha kotoa pē.

Ka 'oku lahi 'aupito 'a e ngaahi fakamatala 'oku fiema'u ke 'uhinga mālie. Ko e DNA 'o e tokotaha kotoa pē 'oku 'i ai 'a e ngaahi "mata'itohi" 'e laui piliona, pea 'oku paaki 'e he kau saienisi 'o e ngaahi 'ilo ko eni māhina kotoa pē.

Ko e tafa'aki eni 'e tokoni ai 'a e AI. Ko e "AI" 'oku 'ikai ko e me'a pē 'e taha. Ko e kulupu 'o e ngaahi me'a ngāue fakakomipiuta te ne lava ke 'ilo ha pēteni 'i ha fakamatala lahi. Koe'uhí 'oku puke 'e he DNA 'a e fakamatala lahi 'aupito, 'e lava 'e he ngaahi me'a ngāue ko eni 'e 'i ai 'a e faikehekehe 'i he mala'e 'o e tukufakaholo.

Ko e tekinolosia 'oku 'aonga ki he taha kotoa pēa

Ko e misiona 'a e OurDNA ke fakapapau'i 'oku 'inasi kotoa 'a e ngaahi komiunití 'i he ngaahi lelei mei he fakalakalaka 'i he tafa'aki 'o e mo'ui. 'I he kamata ke hoko 'a e AI ko e konga 'o founga hono fai 'a e ngaahi fakatotolo tukufakaholo, 'oku mau fiema'u ke fakapapau'i 'oku 'inasi 'a e ngaahi komiunití mei he ngaahi fakalakalaka 'i he tekinolosia.

'Oku mahu'inga eni koe'uhí 'oku ako 'a e AI mei he teita. Ko e konga lahi 'o e teita tukufakaholo 'oku ako'i he kau fakatotolo he 'aho ni 'oku ha'u ia mei he kakai ko honau tupu'anga mei 'Iulope. Ko hono 'uhinga ko e fakatotolo na'e 'ikai ke kau ki ai 'a e ngaahi komiunití kehe, ka 'oku 'ikai pehē ko ha me'a fekau'aki mo e komiunití 'iate kinautolu pe. Ko hono ola, 'oku kei tokolahi pe 'a e ngahi komiunití 'oku 'ikai fakafofonga'i 'i he teita ko eni.

'I he taimi 'oku ako ai 'a e me'a ngāue AI mei he teita 'oku 'ikai kakato, 'e si'isi'i ange ai 'a e lelei 'enau ngāue ma'ae ngaahi komiunití 'oku 'ikai fakafofonga'i lelei. Ka 'ikai ke tokoni ke tātāpuni 'a e vā 'i he mala'e 'o e mo'ui lelei, 'e ngali 'e toe fa'atāange. Ko e ngaahi tekinolosia fo'ou 'oku 'ikai ke fo'u ia koe'uhí ko e lelei 'a e ngaahi komiunití, pea 'oku mau fiema'u ke liliu ia.

'Oku mau tui ko e founga lelei taha ke ta'ofi'aki 'a e AI mei hono 'ai ke toe koviange 'a e Vaha ko eni ko hono fakakau 'a e ngaahi komiunití 'i he teita 'oku ako mei ai, pea mei he kamata'anga pē. 'Oku fo'u 'e he OurDNA 'a e teita tukufakaholo 'oku ne fakakau ki ai 'a e kotoa 'o e ngaahi komiunití 'o 'Aositelēlia. 'Oku tokoni eni ke fakapapau'i ko e ngaahi fakalakalaka fo'ou i he mala'e fakafaito'o, mo e ngaahi tekinolosia 'oku fo'u ki ai, 'e ngāue ki he taha kotoa pē.

Ka ngāue lelei'aki, 'e 'kai ngata pe 'i he hanga 'e he me'a ngāue AI 'o 'ai ke vaveange 'a e fakatotolo. Ka 'e tokoni 'ai ke fea ange.

Ko e peau fo'ou 'o e ngaahi me'a ngāue ki he pole kuo fuoloa fau

'I he OurDNA mo e Centre for Population Genomics (CPG), 'oku mau fakasio ma'u pe ha ngaahi founga 'e toe leleiange ki hono mahino'i 'a e teita tukufakaholo. Ko e fakamatala eni 'a Professor Daniel MacArthur, Talekita 'o e CPG:

"'Oku lahi hake he vaeua 'o e ngaahi fāmili 'oku uesia 'e he ngaahi mahaki tukufakaholo 'oku te'eki ai ke nau ma'u 'a e tali pe ko e hā 'a e me'a 'oku ne fakatupunga 'a e mahaki 'oku mo'ua ai 'enau ki'i leka, 'o fakangatangata ai 'enau malava ke ma'u 'a e ngaahi faito'o fo'ou mo e ngaahi 'ahi'ahi fakafaito'o. 'Oku 'ikai toe tatūsia hono hokoseini 'o e DNA, ka ko e ngāue 'oku tuai ko hono fakatonu 'o e ngaahi liliu tukufakaholo 'oku mau ma'u 'i he afo 'o e tokotaha mahaki."

'Oku 'ikai ko e konga faingata'a 'a e lau 'o e DNA. Ka ko hono feinga'i ke 'uhinga mālie.

Ko e fakatātā, 'i he taimi 'oku ma'u ai 'e he kau saienisi ha liliu 'i ha DNA 'o ha taha, 'e fiema'u ke nau fekumi pe 'oku sai pē pe te ne lava ke uesia 'a e mo'uilelei. 'Oku laka hake 'a e ngaahi liliu e ala lava ke hoko 'i he lauimiliona, pea ko hono vakai'i tahataha kinautolu ko e ngāue 'oku tuai. 'E lava 'e he ngaahi me'a ngāue AI 'o tala 'a e ngaahi liliu 'e ngalingali 'e mahu'inga, koe'uhí ke 'uluaki tokanga ki ai 'a e kau saienisi.

Ko e ngaahi me'a ngāue ko eni ko e ngaahi sitepu fakamuimuitaha ia ke solova'aki 'a e ngaahi palopalema pehe ni, pea te nau tokoni'i 'a e kau saienisi ke vave 'enau ma'u ha ngaahi tali ki he ngaahi fāmili.

'Oku ngāue'aki 'e he CPG 'a e ngaahi me'a ngāue ko eni 'i he'emau ngaahi fakatotolo ki he ngaahi mahaki hāhāmolofia, pea 'oku mau tokoni foki ke langa mo fakalelei'i kinautolu. 'Oku ngāue pe ha me'a ngāue 'o kapau 'oku tonu mo falala'anga, ko ia 'oku mau vakai'i ma'u pe 'emau me'a ngāue kimu'a pea mau ngāue'aki 'i he ngaahi fakatotolo 'oku ne uesia 'a e mo'uilelei 'a e kakai.

Ko e me'a 'oku 'ikai liliu 'e he AI

'Oku mahu'inga ke mahino atu meiate kimautolu 'a e me'a 'oku 'ikai liliu 'e he AI. Ko e ngaahi me'a ngāue AI ko e taha ia 'o e ngaahi founga ke ako 'aki 'a e teita, 'o hangē ko e ngaahi me'a ngāue kehe 'oku mau ngāue'aki. 'Oku 'ikai tenau liliu 'a e ngaahi palōmesi kuo mau fai atu ke tauhi ke malu ho ngaahi fakamatala.

'Oku kei tatau ai pe 'a e ngaahi palōmesi ko ia, neongo 'oku 'alu ke toe fo'ouange mo mālohiange 'a e ngaahi me'a ngāue:

🔒 Fakapulipuli mo e malu

Ko 'emau taumu'a mahu'inga taha ko hono tauhi ke malu mo fakapulipuli ho ngaahi fakamatala. Ko ho fakamatala fakafo'ituitui pe ko e fakamatala 'e lava ai ke 'ilo koe 'oku 'ikai ha taimi 'e mavahe ai mei he'emau 'ātakai malu.

🏥 'Oku taumu'a pe ki he fakatotolo fakafaito'o

Ko e ngaahi samipolo mo e fakamatala 'oku ke 'omi 'oku ngāue'aki pe ki he fakatotolo fakamo'uilelei mo fakafaito'o.

✅ Ko ho fili

Ko ho'o kau mai ko e fili ma'u pē 'a'au pea te ke lava 'o fili ke 'oua toe kau mai ha fa'ahinga taimi pē.

🤝 Fea ki he taha kotoa

'Oku mau ngāue ke fakapapau'i 'e lelei ki he komiunití kotoa pe 'a hono ngāue'aki e ngaahi me'a ngāue ni.

🔍 Mātu'aki tokanga

'Oku mau siofi 'a e fa'ahinga me'a ngāue pe 'oku ngāue'aki 'e he'emau kau fakatotolo ki hono ako'i ho fakamatala.

⚙️ 'Ata ki tu'a

Te mau tala mahino ma'u atu pe 'a e founga, mo fe'ia 'a e feitu'u mo e taimi 'oku ngāue'aki ai 'a e AI.

Hanga ki mu'a

'E 'i ai 'a e kaunga lahi 'a e AI ki he kaha'u 'o e fakatotolo tukufakaholo. 'I he fakalakalakaange 'a e ngaahi me'a ngāue ni, temau hokohoko atu pe 'a e ngāue vāofi mo 'emau Kulupu Fale'i Fakamatakali, ko e kulupu 'oku tokoni ki hono tauhi e tokanga 'a e komiunití 'i he lotolotonga 'o e ngaahi me'a ngāue kotoa pe 'oku mau ngāue'aki mo e ngaahi me'a kotoa pe 'oku mau 'ilo'i.

Te mau toe vahevahe 'o lahiange 'i he kaha'u fekau'aki mo e ngaahi founga hono ngāue'aki 'e he CPG 'a e ngaahi me'a ngāue ni. Ko e poloseki 'e taha, TranslatED, 'oku ne sio ki he founga 'e lava ai 'e he AI ke tokoni'i ha kakai to e tokolahiange ke kau mai 'i he fakatotolo tukufakaholo 'i he'enau lea pe 'anautolu. Ko e taha eni 'a e ngaahi founga 'oku mau ngāue'aki ai 'a e ngaahi me'a ngāue ke fakafaingamālie, kae 'ikai fakangatangata.