'Oku ngāue fakataha 'a e OurDNA mo e ngaahi komiuntí ke kau 'a e ngaahi kupu tukufakaholo 'a ia 'oku 'ikai ke nau kau mai ki he ngaahi fakatotolo fakafaito'o. 'Oku mau ngāue mo e ngaahi kautaha fakamatakali, kau taki he komiunití mo e ngaahi komiunití ke fo'u ha fakamatala hohoko 'oku ne fakafofonga'i 'a e kotoa 'o e ngaahi komiunití.

Ko e ngaahi naunau tukufakaholo 'oku langa 'e he OurDNA te ne fakapapau'i 'e 'inasi 'a e kau 'Aositelēlia 'i he ngaahi to'utangata ka hoko mei he ngaahi fakalakalaka 'i he fakatotolo fakafaito'o. Lau 'o lahiange fekau'aki mo e me'a 'oku mau fai heni.

Ko e OurDNA ko e fuofua poloseki ia 'a e Centre for Population Genomics. 'Oku fokotu'u 'a e Senitā ke:

• Kau mai ki ai 'a e ngaahi komiunití 'oku 'ikai fakafofonga'i lelei 'i he fekumi tukufakaholo;
• Vakai'i 'a e ngaue mo e fehokotaki 'a e afo 'o e tangata; mo hono
• Fakalelei'i 'a e 'ilo'i mo e faito'o 'o e ngaahi mahaki tukufakaholo. 

Ko e Senitā ko e ngāue fakataha 'o 'ikai taumu'a ki ha tupu 'a e ongo tafa'aki 'oku na takimu'a he mala'e 'o fakatotolo 'i 'Aositelēlia: Garvan Institute of Medical Research 'i Senē mo e  Murdoch Children’s Research Institute 'i Melipoane.

'Oku fakapa'anga 'a e OurDna 'e he:

• Senitā ki he Population Genomics: Garvan Institute of Medical Research  mo e Murdoch Children’s Research Institute
• Kakai 'oku nau foaki ki he'emau fakatotolo
• Na'e toe tokoni fakapa'anga mai foki 'a e Australian Government’s Medical Research Future Fund (MRFF) fika tokoni 2015969 (CIA Daniel MacArthur; 2022-2027) mei he Genomics Health Futures Mission mo e  National Health and Medical Research Council (NHMRC) fika tokoni 2009982 (CIA Daniel MacArthur; 2022-2026). Ko e ngaahi me'a 'i loto 'i he naunau 'oku paaki ko eni 'oku 'i he tokotaha na'a ne fo'u 'a e ngaahi fatongia ki ai pea 'oku 'ikai ko ha 'ata ia 'a e ngaahi lau mo e fakakaukau 'a e Kominiueli 'o 'Aositelēlia pe ko e NHMRC.
• Ko e polokalama OurDNA 'oku ma'u tokoni foki he Google's Digital Future Initiative. Lau 'o toe lahiange fekau'aki mo e ngaue fakataha ko eni heni.

'Oku lolotonga fakapa'anga 'a e OurDNA 'o a'u ki he 'osi 'a e 2027. Ko 'emau taumu'a ke hokohoko atu 'a e ngāue kae 'oua leva kuo fakafofonga'i 'a e kotoa 'o e ngaahi komiunití 'Aositelēlia pea ke 'atā 'emau tauhi'anga fakamatala OurDNA mo e pangikē samipolo ki he loloa taha 'e ala lava ma'ae kau fakatotolo.

'Io, ko e poloseki OurDNA kuo faka'atā 'e he Human Research Ethics Committe (HREC) 'a e Falemahaki Royal Children's. Ko e fika ki he faka'atā faka'efika ko e: HREC/91986/RCHM-2023

Kapau 'e 'i ai ha'o ngaahi fehuíohi fekau'aki mo e founga na'e faka'atā'aki faka'efika 'a e OurDNA, pe fiema'u ke lea ki ha taha tu'u tau'atāina mei he timi fakatotolo, te ke lava fetu'utaki ki he Talēkita 'o e Ngāue Fakatotolo (Director of Research Operations) 'i he Falemahaki Royal Children's. Te ke lava telefoni ki he Talēkita 'i he  (03) 9345 5044 pe 'imeili kiate kinautolu 'i he rch.ethics@rch.org.au

'Oku fengāue'aki 'a e OurDNA mo e ngaahi kautaha fakakomiunití ke 'ilo'i 'a e founga lelei taha ke a'u atu ai, talanoa, pea mo fakaafe'i 'a e kakai mei honau komiunití ke kau mai ki he OurDNA. 'Oku ma'u atu 'i he peesi ni 'a e lisi kakato 'o e ngaahi kautaha fakakomiunití 'oku mau fengāue'aki.

'Oku to e ngāue foki 'a e OurDNA mo e Centre for Population Genomics mo e ngaahi hoa ngāue fakatotolo 'i he mala'e ni ke tokoni ke tiliva 'a e ngaahi ola mei he polokalama OurDNA.

'I he taimi ni, ko e kau 'Aositelēlia mei he ngaahi kulupu tukufakaholo ko eni 'oku 'ikai fakafofonga'i lelei kinautolu pe 'oku nau matu'aki puli mei he ngaahi naunaunau tukufakaholo:

• 'Afilika Hahake (e.g., 'Itiopea, Kenia, Mauritian, Somalia, South Sudanese, mo Sudanese)
• 'Afilika Tonga mo e Hahake Lotoloto (e.g., 'Asilia, Kalatiani, 'Isipite, 'Iulani, 'Iulaki, Soatani, Lepanoni, Palesitaine, Silia, mo Toake)
• 'Osenia (e.g., Fisi, Papua Niukini, Ha'amoa, mo Tonga)
• 'Esia Tokelau-Hahake (e.g., Kemipotia, Filipaini, 'Initonesia, Malay, Tai, mo Vietinemi)

Kuo talamai kiate kimautolu 'e he kau toketā 'Aositelēlia 'oku faingata'a ke ma'u fakamatala fekau'aki mo e ngaahi kulupu ko eni 'i he ngaahi naunau mo e tānaki'anga fakamatala 'oku nau ngāue'aki ke fakafuofua'i 'a e ngaahi fokoutua fakamo'uilelei mo e tukufakaholo.

'Oku ngāue 'a e OurDNA ke fakakaukau 'a e ngaahi komiunití 'oku 'ikai fakafofonga'i 'i he ngaahi naunau tukufakaholo. 'A'ahi ki he peesi ko eni ke vakai'i 'a e ngaahi komiunití 'oku mau lolotonga fengāue'aki.

Neongo 'oku 'ikai ke mau ngāue hangatonu mo e komiunití 'uluaki kakai, ka 'oku mau memipa 'i he ALIGN mo e CONNECT, ko e ngaue fakafonua 'oku tataki 'e he kakai 'o e fonua ni ke fakaivia 'a e kau 'Apolisinolo mo e Torres Strait Islader 'i he faito'o tukufakaholo mo e fakatotolo.

'Oku mau 'oatu 'a e ngaahi fale'i fakatekinikale ki he fakalakalaka 'o e ngaahi fa'unga teita ki he tukufakaholo ki ha tānaki'anga fakamatala 'oku faka'efika, pea fe'unga mo e ngaahi anga fakafonua, pule'i mo hono vahevahe 'a e ngaahi teita 'o e tukufakaholo ke ola ki he kainga tu'ufonua 'o 'Aositelēlia.

Ko e selo ko e fanga ki'i konga si'isi'i ia 'o e sino 'o ha taha 'oku ngāue ko e tisiu mo e ngaahi 'okani ke mo'ui mo tauhi 'a e ngaahi fatongia 'o e sino. 'E lava 'a e selo 'o fakapoloka pe fakatupu ke fai hono ako'i.

DNA (deoxyribonucleic acid) 'e lava 'o ma'u he konga kotoa pe 'o e sino, kau ai 'a e toto mo e fāvai. 'Oku 'i he DNA 'a e fa'unga 'o ha tokotaha, tautautefito pe 'i he tafa'aki 'oku ui ko e senesi.

Ko e senesi ko e konga ia 'o e DNA 'oku 'i ai 'a e ngaahi fakahinohino ki he sino 'o ha taha ke fakalakalaka, tupu mo ngāue. Ko e faikehekehe 'i he senesi te ne lava ke tokoni ke fakamatala'i 'a e fotunga 'o e kakai mo e ngāue honau sino.

Ko e tukufakaholo ko e ako ia ki he senesi mo honau fatongia ngāue 'i he sino.

Ko ha tukufakaholo kehe ko e faikehekehe ia pe liliu 'i ha fakamatala tukufakaholo 'o ha taha. 'Oku tokoni 'a e fa'ahinga kehe 'o e tukufakaholo ki hono fakamatala'i 'a e kehekehe 'i he fotunga 'o ha taha, 'o hangē ko e la'i'ulu pe ko e lanu 'o e kano'imata. Ko e ngaahi fa'ahinga kehe 'o e tukufakaholo te ne lava uesia 'a e mo'uilelei 'a ha taha pe ko e founga 'enau tali ki ha fo'i'akau pe faito'o.

Ko e fakamatala tukufakaholo 'oku 'i ai 'a e ngaahi fakahinohino 'oku ngāue'aki 'e he sino 'o e kakai ke tupulekina, tupu pe ngāue. Ko e ngaahi faikehekehe pe liliu 'i he fakamatala tukufakaholo te ne lava uesia 'a e mo'ui. 'Oku vahevahe 'e he kakai honau fakamatala tukufakaholo mo honau kainga felave'i toto, kau ai 'a e ongomātu'a mo e ngaahi kuim fangangaahi tokoua moe tuofāfine, mo e fānau. 

Ko e kotoa 'o e senesi 'o ha taha pe fakamatala tukufakaholo 'oku ui ko e genome.

Ko e Genomics ko e ako ia ki he fakamatala 'o e genome 'a e kakai. 'I he genomics, 'oku ako 'e he kau fakatotolo 'a e ngaahi afo kehekehe he taimi 'e taha, pe ko e genomes 'a e kakai tokolahi he taimi pe 'e taha.

Ko e faito'o tukufakaholo pe genomic 'oku ngāue'aki 'a e ngaahi fakamatala mei ho DNA ke fakafuofua'i pe tala ha fokoutua mo tataki honau faito'o pe faka'ehi'ehi mei ai.

Ke kau 'i he OurDNA, kuo pau:

• Ta'u 18 'o fai hake ki 'olunga
• Ke lava ke ma'u ha'o Medicare
• Ke lava ke 'omi ha samipolo toto 'i Vikatolia pe Niu Sauele
• 'Ilo ko e tokotaha ia tupu mei he taha 'o e ngaahi komiunití 'oku 'ikai fakafofonga'i 'i he ngaahi naunau tukufakaholo. 'A'ahi ki he peesi ko eni ke vakai'i 'a e ngaahi komiunití 'oku mau lolotonga fengāue'aki.
• 'E 'ikai lava ke kau mai ha taha kapau ko kinautolu pe ko ha taha 'i honau fāmili ofi 'oku 'i ai hano mahaki tukufakaholo, 'o hangē ko e cystic fibrosis pe musculuar dystrophy. 'Oku 'ikai ke kau ki heni 'a e ngaahi mahaki angamaheni hangē ko e inflammatory bowel disease, kanisā pe suka.

Kapau te ke kau mai ki he OurDNA pea ke fili ke ma'u atu 'a e ngaahi fakamatala tukufakaholo, 'e tokoni 'a e fakamatala ko eni ke tala atu ha me'a fekau'aki mo ho'o mo'uilelei pe ko e mo'uilelei ho fāmili 'i he kaha'u.

Neongo 'oku 'ikai ha totongi ke ma'u e ngaahi fakamatala ko eni fou 'i he ako, ka 'oku fiema'u ke 'i ai ha Medicare ke fakapapau'i te ke lava ke ma'u 'a e ngaahi sēvesi fakafaito'o 'o kapau 'e 'ikai ha ola 'e fakafoki. Kapau 'oku 'i ai ha'o Medicare 'i 'Aositelēlia, ko e angamaheni 'oku 'ikai ha totongi pe ko e totongi si'isi'i pe ki he ngaahi sēvesi ki he fakamo'uilelei ki he tukufakaholo kapau 'oku 'omi ha tohi poupou mei he toketā.

Neongo 'a e tu'unga ho'o visa, 'oku fakakau mai pe ki he OurDNA 'a e kakai 'oku 'i ai 'enau Medicare he taimi 'o e 'omi 'a e fakangofua. Kapau 'oku 'ikai te ke pau'ia fekau'aki mo ho'o taau ke kau mai ki he OurDNA, kataki 'o talanoa mo e taha 'o e timi fakatotolo. 

Ko e taumu'a 'o e polokalama OurDNA ke fakakau 'a e fakafofonga'i 'i he ngaahi naunau tukufakaholo 'o e kakai mei he ngaahi komiunití pau 'oku 'ikai fakafofonga'i 'i he ngaahi naunau tukufakaholo. Kaekehe, 'oku mau mahino'i mo faka'apa'apa'i 'oku 'i ai 'a e kakai 'e ni'ihi mahalo te nau pehē 'oku nau kau ki ha komiunití fakafonua, ka 'oku nau mei he tupu'anga tukufakaholo kehe.

Kapau ko koe ko ho tupu'anga 'oku mei he taha 'o e ngaahi komiunití 'oku mau ngāue mo nautolu, ka 'oku 'ikai te ke fu'u pau'ia 'i ho puipuitu'a pe 'ikai ke 'ilo, 'oku mau fakalotolahi'i koe ke kau mai.

'Io, te ke lava 'o kau mai ki he OurDNA kapau 'oku 'i ai ha'o tā tatau.

'Ikai, 'oku tu'otaha pe ho'o kau ki he OurDNA. Ko e tānaki mai 'a e tokotaha kotoa pe 'oku makehe mo mahu'inga ka 'oku mau fiema'u 'a e kakai kehekehe ke kau mai ki he OurDNA ke 'i ai ha faikehekehe 'i he fakatotolo fakafaito'o mo e tokangaekina fakamo'uilelei 'i he kaha'u.re.

Kapau te ke fili ke kau mai ki he OurDNA, te mau 'eke atu pe ke te ke fiema'u ke 'oatu ha fakamatala kiate koe fekau'aki mo ha liliu he tukufakaholo te ne lava 'o talaatu kiate koe ha me'a fekau'aki mo ho'o mo'uilelei 'i he kaha'u pe ko e mo'uilelei ho famili.

Ko e konga si'i pe 'o e ni'ihi 'oku nau kau mai ki he OurDNA 'e ngalingali te nau ma'u ha ola pehe ni.'E toki tuku atu pe 'e he OurDNA 'a e fakamatala ko eni ki he liliu 'i he afo tukufakaholo 'oku:

• mahino'i lelei, mo
• 'i ai 'a e ngaahi ngāue 'oku fiema'u ke ke fai ke fakalakalaka ho'o mo'uilelei pe ke faka'ehi'ehi mei ha fokoutua fakaesino

Mahalo pe 'e 'ikai 'atā atu e fakamatala ko eni ha ngaahi ta'u koe'uhí 'oku fiema'u ke ako'i 'e he kau fakatotolo 'a e ngaahi fakamatala tukufakaholo 'i he OurDNA ke fika'i pe ko e hā e me'a 'e tokoni ke fakafoki atu. Kapau 'oku ke fie kau 'i he sivi ko eni afo tukufakaholo ki he taumu'a ki he mo'uilelei, kataki 'o talanoa ki ho'o toketā pe ko e palofesinale 'i he mo'uilelei.l.

'E toki tuku atu pe 'e he OurDNA 'a e ngaahi ola ki he liliu 'i he afo tukufakaholo 'a ia 'oku mahino'i lelei, pea 'i he 'uhinga kapau 'oku 'i ai ha me'a 'oku fiema'u ke ke fai mo ho'o toketā ke fakalelei'i'aki ho'o mo'uilelei pe ta'ota'ofi'aki ha fokoutua.

Ko e fokoutua ko eni 'e lava kau ai 'a e:

• kanisā 'oku tukufakaholo hangē ko e kanisā huhu pe taungafānau pea mo e ni'ihi 'o kanisā kouloni
• ma'olunga 'a e kolesitulolo kuo tukufakaholo mai
• mahaki tukufakaholo 'o e mafu hangē ko e vave tā 'a e mafu (arrhythmias) mo e mafu kanongatamaki (cardiomyopathies)

Ko e lolotonga ni 'oku 'ikai fakafoki atu 'e he OurDNA ha fakamatala ki he ngaahi fokoutua hangē ko e holoholotamaki (dementia), 'a ia 'oku 'i ai 'a e ngaahi me'a kehekehe 'oku kau ki ai, pea 'ikai ha fehokotaki lelei mo e tukufakaholo pe ha me'a ke ke fai.

Ko e fakamatala ko eni 'e fakafoki atu kiate koe palofesinale 'a e OurDNA ki he mo'uilelei: ko e fakatātā, ko e tokotaha fale'i ki he me'a fakatukufakaholo. 'Oku ako'i 'a e kau fai fale'i ki he ngaahi me'a tukufakaholo ke poupou ki he kakai mo e ngaahi fāmili 'oku uesia, pe tu'ulaveangofua  ke ma'u 'e ha fokoutua tukufakaholo.
 

'Oku 'ikai fakafoki atu 'e he OurDNA 'a e fakamatala fekau'aki mo e tupu'anga tukufakaholo ki he kakai 'oku kau mai. 'Oku mau mahino'i ko e kakai tokolahi 'oku nau fie'ilo ki honau tupu'anga, ka 'oku mau to e fakatokanga'i foki 'oku lahi 'a e founga kehekehe ke fakakaukau ai fekau'aki mo e fāmili, fehokotaki mo e 'ilo'i kita. 

'Oku mau fiema'u ke faka'apa'apa'i 'a e tokotaha kotoa pe mo hono anga fakafonua, pea ko e misiona 'a e OurDNA ko e fekumi ke 'ilo'i 'a e ngaahi me'a fakatukufakaholo ke lelei ki he taha kotoa. Kapau te ke kau mai 'i he OurDNA, te ke lava fili ke fakafoki atu 'a e ngaahi fakamatala te ke lava tala ai ha me'a fekau'aki mo ho'o mo'uilelei pe mo'uilelei ho fāmili he kaha'u.

Kapau te ke kau 'i he OurDNA, te ke lava kole 'a e tatau ho ngaahi teita tukufakaholo. Ko ho teita tukufakaholo ko hono lau faka'ilekitulonika ia ho DNA 'a ia 'oku lava pe ke fai 'e he polokalama fakakomipiuta. Kaekehe, 'e 'ikai ha'u fakataha ia mo ha fakamatala hiki fekau'aki mo ho mo'uilelei, ho tupu'anga pe ko ha to e 'ulungāanga ange.

Ko e tokolahi, ka 'oku 'ikai ko e kotoa 'o kinautolu 'e kau mai ki he OurDNA 'e 'i ai 'enau ngaahi teita 'e fakatupu te'eki fai ha ngāue ki ai mei he samipolo toto ne nau 'omai. Kapau te ke kole mai eni, 'oku mau ma'u 'a e teita te'eki fai ha ngāue ki ai, te mau lava 'oatu eni ka koe.

Kapau 'oku 'i ai ha'o fehu'i pe to e fiema'u ha fakamatala lahiange, kataki 'o fetu'utaki mai kiate kimautolu.

Ko e 'omi ko ia ho'o fakangofua ke ke kau 'i he polokalama OurDNA 'oku fai ia fou 'i he pōtolo malu 'i he ope. Te ke lava lesisita he uepisaiti 'aki ho'o lomi'i 'a e “Join now” pe fou 'i he 'epi "OurDNA" 'i he Apple Store pe Google Play Store.

Ko e pōtolo he ope te ne 'oatu ka koe 'a e fakamatala fekau'aki mo ho'o kau mai 'i he OurDNA mo fakamatala'i 'a e me'a 'e hoko ki ho samipolo toto mo e DNA. 'Oku 'i ai 'a e foomu 'e nima ke ke fakafonu ke 'omi ho'o fakangofua:

• savea Tokamu'a
• Lēsisita
• Fakamatala tupu'anga, mo'uilelei mo e anga fakafonua
• Ho'o fakangofua
• To'o toto

'E meimei miniti 'e 20 'a hono fakakakato mai 'a e foomu fakangofua. Kapau 'oku 'i ai ha'o fehu'i pe fiema'u tokoni, kataki 'o fetu'utaki mai.

'Oku kole atu 'e he OurDNA kiate kinautolu 'oku kau mai ke fakafonu mai 'a e fanga ki'i fehu'i nounou ke tokoni'i kimautolu ke mahino'i 'a e ngaahi me'a 'e ni'ihi fekau'aki mo ho mo'uilelei pea kapau na'a ke mo'ua, pe lolotonga mo'ua, he ngaahi fokoutua pau.

'E tokoni e fakamatala ko eni ki he kau toketā mo e kau fakatotolo ke ako fekau'aki mo e ngaahi fokoutua fakaesino 'oku ngalingali 'oku angamaheni 'i ho komiunití, pea ke 'ai 'a e vā 'i he ngaahi liliu ki he DNA mo e ngaahi fokoutua angamaheni ko eni ke mahino ange. 'E tokoni eni ki he kau fakatotolo ke fakatupu ha ngaahi me'a ngāue lelei ange ke fakafuofua'i'aki, 'ilo'i mo faito'o 'a e ngaahi mahaki, hangē ko e suka moe mahaki mafu.

Kapau te ke fiema'u ke 'aputeiti 'a e fakamatala na'a ke 'omi he pōtolo fakangofua he ope, kataki 'o fetuutaki mai. 'E 'i ai e mēmipa 'emau timi OurDNA 'e fetu'utaki atu ke tokoni kiate koe.

Kapau te ke kau mai 'i he OurDNA, te ke 'omi 'a e ki'i me'i samipolo toto 'i he taha  'emau ngaahi polokalama OurDNA pe ko e ngaahi leepi 'oku mau fengāue'aki.

o e konga ho samipolo toto 'e ngāue'aki ke tānaki 'a e DNA mo lau mei ai ho'o fakamatala tukufakaholo. Ko ho toto, ngaahi selo ho toto, fakamatala mo'uilelei, mo e fakamatala tukufakaholo 'e tauhi ia mo ako'i ke fakafaingofua'i'aki 'a e ngaahi fakatotolo fakafaito'o mo mo'uilelei 'i he kaha'u.

Kapau 'oku ke palani ke to'o toto 'i he taha 'o e ngaahi kiliniki to'o toto 'oku mau fengaue'aki, kataki 'o 'a'ahi kiate kinautolu mei he Monite ki he Tu'apulelulu.

Ko e to'o toto ko ia he vaha'a 'o e Monite ki he Tu'apulelulu 'e tokoni ia ke fakapapau'i ko ho'o kau mai 'oku 'i he tu'unga ma'olunga taha. Ko e ngaahi leepi 'e ni'ihi 'oku tāpuni he faka'osinga e uike pea to e tuai ange foki 'a hono fe'ave'aki ha me'a. 'Oku 'ikai te mau lava fakapapau'i ko e ngaahi samipolo 'oku 'omi he Falaite ki he Sāpate 'e lava ke fakakau ki he OurDNA tukukehe kapau na'e 'omi ia 'i ha polokalama fokotu'utu'u 'e he OurDNA.

Kapau te ke toki lava pe 'o to'o toto he faka'osinga e uike, kataki 'o vakai'i heni ki he ngaahi polokalama 'oku teu ke fai 'a e OurDNA.

Ko 'emau kau taukei he to'o toto te nau to'o pe 'a e ki'i samipolo toto si'isi'i: 30 ml. 'Oku si'isi'i hifo eni he sepuni vai 'e ua.

Kapau te ke liliu ho'o fakakaukau fekau'aki mo ho'o kau mai ki he OurDNA, kataki 'o fetu'utaki mai. 'E 'i ai e taha 'i he'emau timi OurDNA 'e fetu'utaki atu ke tokoni kiate koe ke to'o koe mei he polokalama, pe liliu ho'o ngaahi fili. 

'I he taimi 'oku ke 'omi ai ho'o samipolo toto, ko ho hingoa, ho 'aho fā'ele'i, mo e fo'i fika ke 'ilo'i'aki ko e 'e ngāue'aki ke muimui'i'aki ho samipolo lolotonga hono fakafolau mai. Ko samipolo toto na'a ke 'omai 'e tauhi ia mo fai e ngāue ki ai he leepi.

Ko ho samipolo toto, selo 'o e toto pe DNA 'e tauhi ia he Biobanking Victoria. Ko e Biobanks ko e ngaahi leepi ia 'oku tuku ai 'e ngaahi samipolo kotoa pe 'i he tau'anga 'oku leva'i.

Ko e teita 'e ma'u mei ho samipolo toto, selo pe DNA 'e vahevahe pe ki he kau fakatotolo kuo 'osi fakangofua, pea ki he 'uhinga pe na'a ke loto ki ai. Ko ho fakamatala fakafo'ituitui 'e lava pe 'o sio ki ai mo hū ki ai 'a e ni'ihi tokosi'i 'i he timi OurDNA, ke fai 'a e fetu'utaki atu kiate koe kapau na'a 'omi ha fakangofua ke to e fai ha fetu'utaki atu.

Te ke lava 'o toe ma'u 'a e ngaahi fakamatala lahiange ki he me'a 'e hoko ki he ngaahi samipolo toto na'a ke 'omi sio ki he fakatātā.

'Oku 'osi hanga 'e he OurDNA 'o 'ai ha sisitemi malu ke tauhi ai ho fakamatala fakaikiiki fakafo'ituitui, fakamatala mo'uilelei mo e tukufakaholo, mo e ngaahi samipolo toto. Ko e samipolo toto, selo mo e DNA 'e tauhi makehe ia he fale biobanking ki he loloataha 'e ala lava.

Ko e kotoa e ngaahi fakamatala faka'ilekitulonika 'e tauhi malu ia 'i he ngaah seeva 'i 'Aositelēlia 'i he ngaahi tauhi'anga fakamatala 'oku fakalele 'e he ngaahi va'a ki he mo'uilelei, ngaahi va'a foaki fakamatala ki he mo'uilelei, pe ko e ngaahi kautaha fakatotolo fakafaito'o. Ko e ngaahi tauhi'anga teita koeni 'oku nau muimui'i 'a e ngaahi lao pau mo e founga ngāue lelei taha 'i hono ngaue'aki mo tauhi 'o e fakamatala.

Kapau te ke kau mai he OurDNA, 'e ngāue'aki ho fakamatala fakaikiiki fakafo'ituitui ke muimui'i ho samipolo toto mei he leepi 'oku mau fengaue'aki pe mei he polokalama OurDNA ki he leepi 'e fakahoko ai e ngaue ki ai. Ko tokotaha taukei na'a ne to'o ho toto te ne 'ilo ho hingoa mo ho 'aho fā'ele'i, pea ko e memipa pe 'o e timi OurDNA 'oku 'osi fakangofua te nau lava 'o hū ki he pōtolo ke tokoni, pe fakamanatu kiate koe lolotonga 'a hono fakahoko 'a e to'o toto.

HIli pe 'a e fai e ngāue ki ho samipolo toto 'i he leepi, 'e tuku leva ho fakamatala fakafo'ituitui he feitu'u 'e taha pea tuku ho fakamatala tukufakaholo he feitu'u 'e taha. 'I he fakahoko ko ia 'a e ngaue ki he samipolo, ako'i, tauhi mo vahevahe, 'e fakafehokotaki ia ki ho fakamatala fakaikiiki fakafo'ituitui fou 'i ha kouti pe fo'i fika.

Ko e timi OurDNa mo e kau fakatotolo fakafaito'o mo e mou'ilelei kehe te nau lava pe 'o sio ki he kouti 'o e poloseki fakatotolo, kae 'ikai ko ho fakamatala fakaikiiki fakafo'ituitui. 'E ala lava ke ngāue'aki 'a e kouti ke to e fakafehokotaki ho fakamatala tukufakaholo mo ho fakamatala fakaikiiki fakafo'ituitui, ka 'e toki fai pe eni 'o kapau te ke fili ke 'oatu e fakamatala tukufakaholo fekau'aki mo ho'o mo'uilelei mei he OurDNA.

'Oku mahu'inga kiate kimautolu 'a e malu 'a e teita mo e fakapulipuli 'a kinautolu 'oku kau mai. Kapau te ke fili ke kau he OurDNA, ko ho'o fakamatala fakaikiiki fakafo'ituitui mo ho fakamatala tukufakaholo 'e tauhi kehekehe kinaua. Ko e timi pe 'i he OurDNA 'oku fakangofua mo ngaue tonu te nau lava ke hū ki ho'o fakamatala fakaikiiki fakafo'ituitui, pea ki he me'a pe na'a ke loto ki ai.

Ko e fakatātā:

• Kapau te ke fili ke fakafoki atu kiate koe ha ola fakamo'uilelei, 'e ngāue'aki ho fakamatala fakafo'ituitui ke fetu'utaki atu kiate koe. 'E toe vahevahe foki ho fakaikiki mo e palofesinale mo'uilelei 'i he OurDNA 'a ia te ne fakahoko atu 'a e fakamatala ko eni kiate koe.
• Kapau te ke loto ke to e fai ha fetu'utaki atu kiate koe fekau'aki mo ha fakatotolo he kaha'u, 'e ngāue'aki ho fakamatala fakaikiiki fakafo'ituitui ke fai eni. 'I he'ene tu'u ko eni, 'e toki vahevahe pe ho fakaikiiki mo e kau fakatotolo kehe kapau 'oku ke loto ke mau fai eni.

Kapau te ke kau mai ki he OurDNA, 'e fakataha'i ho fakamatala tukufakaholo mo e ngaahi fakamatala tukufakaholo 'a e kakai kehe tokolahi, fakamā'opo'opo, mo tuku atu ki he teitapeisi 'oku 'atā ki ha taha pe ke tokoni ki he kau toketā mo e kau fakatotolo ke sio ki he feliliuaki mo e pēteni 'i he teita. Ko e kakai 'oku nau ngāue'aki 'a e teitapeisi ko eni 'oku 'atā ki ha taha pe 'e 'ikai te nau lava ke sio pe ko e ha'u 'a e fakamatala mei fē.

'E lava he kau fakatotolo mo'uilelei mo fakafaito'o 'i tu'a 'i he OurDNA mei he tapa pe 'o māmani ke 'apalai mai ke sio mo ngāue mo ho samipolo mo e fakamatala na'e tānaki fou 'i he poloseki OurDNA. 'Oku 'ikai malava ke fakafuofua'i 'a e ngāue'aki ho teita mo e samipolo 'i he kaha'u. Kaekehe, ko ho samipolo mo e teita 'e toki ngāue'aki pe ki he ngaahi ako kuo 'osi fakangofua faka'efika.

Fakatefito 'i he me'a na'a ke loto kiai, ko e teita ('ikai hā ai ho fakamatala fakafo'ituitui) 'e ala lava ke ngāue'aki 'i he ngaahi ako 'oku kau ai 'a e ngaahi potungāue fakapule'anga, hangē ko e Potungāue Mo'ui.

Ko e teita 'e ngalingali 'e 'ilo'i ai koe (ho fakamatala fakaikiiki fakafo'ituitui) 'e tauhi malu ia. 'E 'ikai te mau vahevahe 'a e fakamatala ko eni tukukehe kapau 'e fiema'u 'e lao ke mau fai ai pea 'ikai ha'amau toe fili. 'E toki hoko pe eni he ngaahi tūkunga 'oku hāhāmolofia 'o hangē ko hano fiema'u mai 'a e fakamatala 'i ha fakatotolo'i ha hia mamafa. Ko e ngāue'aki 'o e teita ko eni 'e ngāue pe ia 'o laine taha mo e ngaahi lao fakasiteiti pe fakapuleanga ki he ngaahi me'a fakapulipuli.

'Oku langa 'e he OurDNA 'a e ngaahi naunau fakatukufakaholo 'oku kau ai 'a e ngaahi komiunití fakamatakali ke tokoni 'o fakapapau'i 'e kau lelei ki he taha kotoa pe 'a e fakalakalaka 'i he fakatotolo fakafaito'o. 'Oku kau heni:

• OurDNA Browser: ko e teitapeisi 'atā ki ha taha pe 'oku lava ke fai ai ha fekumi ki he fakamā'opo'opo 'o e kehekehe 'i he fakamatala tukufakaholo
• Teita OurDNA: ko e pangikē malu 'o e ngaahi fakamatala fakasino mo fakamo'uilelei ki he fakatotolo fakafaito'o 'i he kaha'u
• Samipolo OurDNA: ko e pangikē malu 'o e ngaahi samipolo toto kuo tānaki ki he ngaahi fakatotolo fakafaito'o he kaha'u.

Ki ha to e fakamatala lahiange fekau'aki mo e naunau 'oku tānaki, 'a'ahi ki he peesi ni.

Ko e OurDNA Browser ko e koloa 'atā ki ha taha pē fakataumu'a ki he kau toketā mo e kau fakatotolo 'oku nau ako 'i he tukufakaholo mo e genomics. Ko e natula 'atā 'o e koloa ni ki ha taha pe 'oku 'uhinga ia 'oku lahiange 'a e kau toketā mo e kau fakatotolo te nau lava hū ki he Browser, 'o iku ai ki he ngaahi fakalakalaka fakasaienisi 'oku vaveange mo e ngaahi ola lelei fakamo'uilelei ma'ae ngaahi komiunití kau mai.

Ko e OurDNA Browser 'e lava pe ngāue'aki ki he 'ilo fakasaienisi, mahino'i leleiange 'a e ngaahi fokoutua fakaesino mo mo'uilelei, mo fakafuofua'i ha fokoutua tukufakaholo 'i he ngaahi komiunití 'oku 'ikai fakafofonga'i lelei. Ko kinautolu 'oku nau ngāue'aki 'a e Browser 'oku fiema'u ke nau tokanga ki he ola lelei ki he komiunití, uesia faka'efika, mo e lipooti lelei 'i he taimi 'oku nau ngāue ai mo e teita.

Ko e teita 'i he Browser kuo pau ke 'oua na'a ngāue'aki ke 'ilo'i ha taha kuo kau mai 'i he OurDNA pe ke fakatupu pe tauhi ha fakafaikehekehe fekau'aki mo e ngaahi komiunití.

Ko e teita 'e fakamā'opo'opo mei he fakamatala tukufakaholo 'oku 'atā 'i he OurDNA Browser 'e fakakau ia he ngaahi netiueka fakavaha'apule'anga 'o e teitapeisi gnomAD. gnomAD ko e naunau tukufakaholo 'oku taumu'a ke faka'ata mei ai 'a e faikehekehe fakamāmani lahi 'i ho fakakau mai 'a e ngaahi teita kuo fakamā'opo'opo mei he poloseki hangē ko e OurDNA 'i 'Amelika, 'Amelika Saute, 'Iulope, 'Afilika, 'Esia mo 'Aositelēlia. 'E lava hū ki heni 'a e kau toketā mo e kau fakatotolo ha tapa pe 'i māmani ke sio ki he ngaahi feliliuaki pe pēteni 'i he fakamatala, ka e 'ikai 'ilo pe ko e ha'u 'a e fakamatala mei fē.

Ko e 'i ai ko ia 'a e teitapeisi pe fakafofonga pe 'e taha, 'oku ne faka'atā 'a e kau toketā mo e kau fakatotolo fakamāmani lahi ke hū ki he ngaahi fakamatala 'oku nau fiema'u ke fakafuofua'i'aki mo mahino'i leleiange 'a e ngaahi mahaki kehekehe. Ko e teitapeisi gnomAd 'oku 'i he Broad Institute of MIT mo Harvard 'i Cambridge, Massachusetts.

Ko e kau fakatotolo fakafaito'o mo mo'uilelei kuo 'osi fakangofua 'i tu'a 'i he OurDNA 'e lava ke nau 'apalai ke sio mo ngāue'aki 'a e ngaahi samipolo mo e fakamatala 'oku tānaki fou he poloseki OurDNA. Ko ho samipolo mo e teita 'e ngāue'aki pe ki he ngaahi ako 'i he kaha'u kuo faka'atā faka'efika pea ki he 'uhinga pe na'a ke loto ki ai.

'I he taimi 'oku mau vahevahe atu ai ho'o teita pe samipolo mo e kau fakatotolo kuo faka'atā, te mau pule'i lelei ia ke malu mo to'o 'a e ngaahi fakaikiiki fakafo'ituitui 'e lava 'o tala ai ko koe. Te mau toki 'ave pe ki ha taha 'oku kole mai ke hū ki ho fakamatala mo'uilelei mo e tukufakaholo 'o kapau te nau loto ke 'oua na'a nau ngāue'aki e fakamatala ko ia ke 'ilo'i'aki koe.

Ko e kau fakatotolo kuo faka'atā mahalo pe 'oku nau 'i 'Aositelēlia pe 'i muli, kau ai 'i he ngaahi 'univesiti, falemahaki, ngaahi va'a fakatotolo fakafaito'o, mo e ngaahi kautaha 'oku 'ikai taumu'a ki ha tupu; pe ko e kau fakatotolo ko e konga kinautolu 'o e ngaahi kautaha 'oku taumu'a ki he tupu mei he ngaahi me'a fakasino, faletalavai, tekinolosia pe sivi.